ایران در قلب رقابت ترانزیتی اوراسیا؛ فرصت یا چالش؟
به گزارش پایگاه خبری راهکو24،تحولات پرشتاب ژئوپولیتیکی در اوراسیا، مفهوم ترانزیت را از صرف یک فعالیت اقتصادی به ابزاری کلیدی در معادلات قدرت تبدیل کرده است. جنگ روسیه و اوکراین، ناامنی‌های غرب آسیا، بحران دریای سرخ و رقابت شدید میان بازیگران منطقه‌ای، همراه با جنگ تعرفه‌ای چین و آمریکا، مسیرهای حمل‌ونقل جهانی را بازآرایی کرده‌اند؛ بازآرایی‌ای که ایران در مرکز آن قرار دارد، اما هنوز سهم خود را به‌طور کامل تثبیت نکرده است.
ترانزیت؛ از تجارت تا ابزار قدرت
ایران یکی از معدود کشورهایی است که هم‌زمان در امتداد کریدور شمال–جنوب و شرق–غرب واقع شده است. بهره‌برداری هوشمندانه از این موقعیت می‌تواند ایران را به یک محور لجستیکی کلیدی در اوراسیا تبدیل کند. با این حال، رقبای منطقه‌ای زودتر از ایران به این واقعیت پی برده‌اند: ترکیه با اتصال بنادر مدیترانه به قفقاز، آذربایجان با توسعه مسیر زنگزور، امارات و عربستان با سرمایه‌گذاری در بنادر، و قزاقستان با تثبیت دارایی‌های لجستیکی، در تلاشند مسیرهای جایگزین را در اختیار بگیرند.
فشارهای امنیتی پیرامونی ایران نقش دوگانه‌ای دارند. از یک سو، ناامنی در عراق، افغانستان و دریای سرخ ریسک عبور کالا از مسیرهای سنتی را افزایش داده و می‌تواند به نفع ایران تمام شود. اما از سوی دیگر، همین نااطمینانی‌ها، اگر با ناکارآمدی داخلی همراه شود، صاحبان بار را به سمت مسیرهای مطمئن‌تر اما طولانی‌تر و پرهزینه‌تر هدایت می‌کند. محدودیت‌های مالی و بیمه‌ای نیز رقابت را تشدید کرده و نشان می‌دهد کریدورها دیگر تنها مسیر عبور کالا نیستند؛ آن‌ها ابزاری برای کاهش وابستگی به گلوگاه‌های تحت کنترل غرب و بازتعریف نظم تجاری محسوب می‌شوند.
چالش‌های داخلی ایران
پاشنه آشیل ایران در ترانزیت، ضعف زیرساخت‌های داخلی است. بهره‌وری پایین راه‌آهن، فرسودگی ناوگان، کمبود لکوموتیو، کندی تشریفات گمرکی و نبود پایانه‌های لجستیکی مدرن باعث شده زمان عبور کالا از ایران به نقطه ضعف راهبردی تبدیل شود. مقایسه ساده نشان می‌دهد که یک واگن باری در قزاقستان مسیر چند هزار کیلومتری را در چند روز طی می‌کند، در حالی که در ایران مسیری کوتاه‌تر گاهی هفته‌ها زمان می‌برد؛ تفاوتی که در رقابت ژئوپولیتیک ترانزیت به معنای حذف از بازی است.
سناریوی پیش روی ایران پرریسک است. در سناریوی موفق، تکمیل حلقه‌های مفقوده ریلی، اصلاح حکمرانی ترانزیت، هماهنگی نهادی و فعال‌سازی دیپلماسی حمل‌ونقل ایران را به یک گره اتصال اوراسیا تبدیل می‌کند و امنیت اقتصادی کشور را تقویت می‌کند. در سناریوی شکست، مسیرهای رقیب تثبیت می‌شوند و ایران از یک بازیگر کلیدی به گذرگاهی حاشیه‌ای تنزل می‌یابد.
در نهایت، رقابت کریدورها، مسابقه سرعت نیست؛ بلکه مسابقه تصمیم‌گیری است. کشورهایی که امروز زیرساخت، مقررات و دیپلماسی خود را هماهنگ کرده‌اند، فردا قواعد تجارت منطقه‌ای را تعیین خواهند کرد. ایران هنوز فرصت دارد، اما این پنجره زمانی پایدار نخواهد ماند.